شايد يكي از مهمترين آثار شگفت انگيز معماري كشور كه در يكي از مناطق مرتفع و صعب العبور ايران در دوره باستان ساخته شده و تا كنون به طور جدي به آن پرداخته و توجه كافي نشده است، قيز قلعه ساوه است. عظمت بنا و فلسفه وجودي احداث آن در اين منطقه به حدي جالب است كه ميتوان از آن به عنوان يكي از منابع مهم جذب گردشگر بينالمللي به استان و همچنين معرفي دستاوردهاي معماري ملي و باستاني ايران قديم اشاره كرد.
قصر، عبادتگاه و دژ دفاعي قلعه دختر ساوه بر روي صخره بلندي مشرف به دشت ساوه بنا شده است كه از سه طرف شرق، غرب و جنوب به وسيله صخرههاي متعدد ديگري احاطه شده است.
اين قلعه از جاده ساوه به همدان و همچنين از تمامي دشت و شهر ساوه قابل رويت است، در دو طرف صخره قيز قلعه دو رودخانه كوچك جاري است رودخانه ضلع شرقي دائمي است، ولي رودخانهاي كه در ضلع غربي قرار دارد به صورت فصلي است.
نزديكترين آبادي به قلعه، روستاي قيز قلعه است كه از منابع آبي اين دو رودخانه تغذيه ميشود، بعد از قيز قلعه، روستاي سرخده است كه در كناره رودخانه قره چاي قرار دارد.
قلعه از دو بخش اصلي دژ دفاعي و قصر تشكيل شده است كه در مجموع حدود سه هزار متر مربع مساحت دارد.
براي رسيدن به قلعه ميتوان با وسيله نقليه سواري تا پاي دامنه صخره رفت، و سپس مسافتي حدود 300 متر را بايستي پياده طي كرد تا به دروازه اصلي ورود به قلعه رسيد.
دوازده ورودي در ضلع شرقي صخره قرار دارد كه بعد از عبور از رودخانه كوچك، بقاياي ديوار دروازه كه از سنگ و ساروج ساخته شده است ديده ميشود.
با عبور از اين دروازه بايد حدود 100 متر دامنه شيبدار ضلع جنوب شرقي صخره را براي رسيدن به نوك قله كه ساختمان اصلي قصر قرار دارد، طي كرد.
شيب دامنه جنوب شرقي حدود 60 درصد است.
تمامي ديوارهاي صخره به صورت پرتگاه است و هر نقطهاي كه احساس ميشده ميتوان از آن عبور كرد با سنگ و ساروج تا بالاي صخره بسته شده است به طوري كه هيچ راه نفوذي از سه ضلع شمالي، شرقي و غربي به درون قلعه وجود ندارد.
ورود به قلعه از طريق چند راه پله سرپوشيده صورت ميگيرد كه با مهارت ويژهاي استتار شده است.
استتار راه پلهها با ساختن ديواري از لاشه سنگ و ساروج درست در امتداد ديوارهاي صخره صورت گرفته است.
پنج راه پله پشتي بنا و دو راه پله در غرب بنا كه در كنار پرتگاه در ارتفاع چند متري از سطح رودخانه ساخته شدهاند به اتاقهاي تعبيه شده در دل صخره منتهي ميشوند.
اتاقهاي قلعه تودرتو بوده و به يكديگر ارتباط داشتهاند، با توجه به ارتفاع ديوارها و همچنين طاقهاي فرو ريخته، احتمال ميرود كه بناي قصر داراي طبقه دوم و سوم هم بوده است.
در سمت دروازه ورودي، بناي ديگري وجود دارد كه احتمالا براي نمازخانه (عبادتگاه) مورد استفاده قرار ميگرفته است.
اين مكان داراي محرابي به سوي دشت ساوه و در جهت خلاف قبله است.
در اطراف كاخ اصلي حفرههاي متعددي براي ذخيره آب ساخته شده است، همچنين لولههاي سفالي شكستهاي در اين مجموعه يافت شده كه نشانگر استفاده از شبكه آبرساني و فاضلاب است.
بناي قيز قلعه كاملا بر دشت ساوه مسلط بوده و داراي چهار برج ديده باني در ضلع شمالي، غربي و شرقي است كه از ميانه صخره تا بالاي آن با سنگ و ساروج كار شده است.
اما از نظر قدمت و كاربرد بنا، بر اساس اسناد و مدارك تاريخي و تحقيقات به عمل آمده در زمينه قلعههاي دختر احداث شده در ايران ميتوان به سوابق معابد آناهيتا و مهر پرستي ايرانيان اشاره كرد كه بر اساس اين تحقيقات، قلعه دختر ساوه نيايشگاهي براي عبادت و احترام به آب و ناهيد در پيش از اسلام و قبل از خشكيدن درياچه ساوه در دوره ساسانيان بوده است.
محراب ساخته شده روبروي درياچه قديمي ساوه در قلعه، اين احتمال را تقويت ميكند.
استاد باستاني پاريزي در كتاب خاتون هفت قلعه در مورد كاربرد قلعه دخترهاي ايران چنين آورده است: ابنيه دختر همه بر بلنديها و نقاط صعب العبور قرار دارند، اغلب بناها مربوط به قبل از اسلام و عهد ساساني را دارا ميباشند و بيشتر جنبه تقدس و عبادي دارند، قلاع دفاع معتبري بوده و چرا معابد ناهيد اغلب بر فراز كوهها بوده است؟ مگر نه اين است كه آناهيتا در بلندترين طبقه آسمان آرام دارد و از فلك ستارگان يا از بلندي قله كوه به سوي نشيب بشتابد؟
بناي تاريخي قيز قلعه در تاريخ 9/2/1382 به شماره 8 هزار و 600 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است و راههاي دسترسي به آن جاده ساوه به همدان، روستاي سرخده، عبور از ميان روستا و عبور از پل احداث شده بر روي رودخانه قرهچاي، حركت به سوي روستاي قيز قلعه و عبور از ميان روستا و طي مسير حدود 1500 متر كه تماما با وسيله نقليه سواري قابل انجام است.
